Seria Panorama kina japońskiego ma za zadanie zebrać i pokrótce omówić wszystkie produkcje japońskie powstałe od roku 1948, jakie są dostępne z angielskimi tłumaczeniami (i kilka, jakie nie są).
Escape at Dawn
aka Desertion at Dawn
(Akatsuki no dasso)
Reżyseria: Senkichi Taniguchi
Scenariusz: Senkichi Taniguchi, Akira Kurosawa
Studio: Shintoho
Gatunek: dramat, wojenny
Obsada: Ryō Ikebe, Yoshiko Yamaguchi, Eitarō Ozawa, Hajime Izu, Haruo Tanaka, Setsuko Wakayama, Kan Yanagiya, Yuzaburo Shimada, Ko Yamamuro, Harue Tone, Mitsue Tachibana, Taizō Fukami
#3 na liście Kinema junpo.
Japoński żołnierz Mikami wraca po pochwyceniu przez Chińczyków do swojej jednostki. Spotyka się jednak z pogardą i nienawiścią, ponieważ nie popełnił w niewoli samobójstwa, co jest postrzegane jako zhańbienie przez niego armii cesarskiej.
Komentarz: Film, będący adaptacją powieści Historia prostytutki Taijiro Tamury, stanowi powojenną, akceptowaną, nawet popieraną przez siły okupacyjne krytykę cesarskiej armii. Główny bohater zostaje wzięty do niewoli chińskiej po utracie przytomności, przez co nie zdążył się zabić. Później przy życiu utrzymuje go miłość do kobiety, jaką poznał w placówce militarnej i jaka – kolejna krytyka zachowania armii – była seksualnie napastowana przez dowódcę jednostki. Mimo że żołnierz wierzy w uczciwość i sprawiedliwość zwierzchników, ci postanawiają sfałszować raport, zabić protagonistę i oficjalnie uznać go za poległego w bitwie. Escape at Dawn pokazuje najbardziej nieludzkie oblicze armii, prymarnie wyższych rangą oficerów, niższych zwykle prezentując jako zastraszonych.
Sfilmowanie akcji w rozpadających się, surowych budynkach, często padający deszcz i ciemne szarości oddają pesymistyczny nastrój. Jedyne optymistyczne sceny, filmowane w słońcu i wizualnie jaśniejsze, mają miejsce w Chinach. Kraj ten, jak i jego mieszkańcy zostali zaprezentowani w pozytywnym świetle, a komunistyczne slogany partyjne zostały przedstawione jako szczere oraz inspirujące.
W głównej roli żeńskiej obsadzono Yoshiko Yamaguchi, która urodziła się w Chinach i występowała tam jako Xianglan Li, ukrywając japońskie pochodzenie. Później zdobyła popularność na terytoriach okupowanych przez Japonię, grając w kinie propagandowym. Specjalizowała się w rolach Chinek pragnących japońskiej władzy w swojej ojczyźnie. Po wojnie została aresztowana i groziła jej kara śmierci, udało jej się jednak wyjść na wolność, dzięki japońskiemu pochodzeniu i publicznej krytyce filmów, w jakich występowała podczas drugiej wojny światowej. Do Japonii przeniosła się w 1946 roku. W powieści Tamury postać, w jaką wcieliła się Yamaguchi jest Koreanką, zmuszoną przez japońską armię do bycia prostytutką dla żołnierzy. Z powodu cenzury w Escape at Dawn została ona zmieniona w japońską śpiewaczkę. Zredukowano również jej obecność, skupiając się na żołnierzu Mikamim.
7/10
Raport o zachowaniu prof. Ishinaka
Conduct Report on Professor Ishinaka
(Ishinaka sensei gyōjōki)
Reżyseria: Mikio Naruse
Scenariusz: Yasutaro Yagi
Studio: Fujimoto Production
Gatunek: komedia romantyczna
Obsada: Ryō Ikebe, Yūji Hori, Toshirō Mifune, Setsuko Wakayama, Mayuri Mokushô, Yōko Sugi, Atsushi Watanabe, Eitarō Shindō, Haruo Tanaka, Yōnosuke Toba, Zeko Nakamura, Kamatari Fujiwara, Yōyō Kojima, Fujio Nagahama, Shiro Mizutani, Fumindo Matsuo
Zbiór trzech nowel o miłości w powojennych terenach wiejskich w Japonii.
Komentarz: Choć w filmie można doszukiwać się rewizjonistycznego rysu czy też prób odszukania esencjonalnych cech człowieczeństwa, zagubionych pod naciskiem agresywnej retoryki militarnej propagandy okresów przedwojennego i wojennego, to produkcja Narusego prymarnie stanowi lekką komedię romantyczną o nader pozytywnym wydźwięku. Reżysera zajmują też, między innymi, próby wskazania różnic pokoleniowych między przedwojenną a pozbawioną militarnych doświadczeń generacją czy też kwestia modernizacji kraju, po raz pierwszy od lat stykającego się nie tylko z demokracją, ale też odkrywającego po przegranym konflikcie filozofie indywidualistyczną, humanistyczną czy egzystencjalną.
Naruse podchodzi jednak do tych tematów ironicznie i pokazuje młode pokolenie jako bardziej – jakby na przekór swoim rodzicom – konserwatywne niż starsze. Np. rodzice bohaterów drugiej noweli pod płaszczykiem tradycjonalizmu, konserwatyzmu i wstrzemięźliwości są chętniejsi nowych doznań, takich jak nude show niż młodzi. Naruse w subtelny sposób zdziera z nich maskę przyzwoitości, nie przekraczając przy tym żadnych barier, jakie wymuszają na nim eskapistyczne ramy wybranego gatunku.
6/10
Street of Violence: The Pen Never Lies
(Pen itsuwarazu, bōryoku no machi)
Reżyseria: Satsuo Yamamoto
Scenariusz: Yusaku Yamagata, Yasutaro Yagi
Studio: Daiei
Gatunek: dramat, kryminał
Obsada: Kenzo Asada, Tōru Abe, Ryō Ikebe, Kenjiro Uemura, Jūkichi Uno, Shirō Ōsaka, Yoshio Ōmori, Tamotsu Kawasaki, Kanji Kawara, Takashi Kanda, Kokuten Kōdō, Akitake Kôno, Zenpei Saga, Takamaru Sasaki, Gen Shimizu, Masao Shimizu, Takashi Shimura, Masami Shimojō
Dziennikarz prowadzi śledztwo w sprawie korupcji i zmowy między szefem małomiasteczkowej policji oraz lokalną rodziną jakuza.
Komentarz: Produkcja poprzez wybór bohatera zbiorowego wyraża kilka idei, stając się raczej narzędziem propagandowym dla wprowadzanej do powojennej Japonii demokracji aniżeli filmem przedstawiającym konkretną historię. Wątek kryminalny często ustępuje miejsca górnolotnym oświadczeniom postaci, proklamujących doskonałość systemu demokratycznego oraz krytykujących skostniałą hierarchiczność japońskiej władzy, doprowadzającą do licznych patologii politycznych i społecznych.
Film w znacznej mierze można rozpatrywać jako wynik frustracji ówczesnych twórców zastanym porządkiem, wściekłości dotyczącej politycznych decyzji, które doprowadziły kraj do przegranej wojny, a także zachłyśnięcia się obietnicami nowego systemu, wprowadzanego pod nadzorem Stanów Zjednoczonych. Street of Violence jest w tym kontekście jednym z licznych przykładów prodemokratycznego kina z powojennej Japonii. Demokracja dla wielu jawiła się jako rozwiązanie przynajmniej niektórych problemów kraju, stąd można wybaczyć jednostronność w przedstawieniu akcji, a zarazem pochwalić dość szeroki obraz siatki korupcji i przestępczości, tym bardziej, że do policji i gangsterów pozwala się widzowi pałać wyjątkową niechęcią poprzez udane portretowanie ich jako najgorszych z możliwych.
Produkcja przedstawia przy tym dwa źródła, z których wypływa lub powinna wypływać rewolucja burząca niesprawiedliwości społeczne: młodzież, chcąca aby ich kraj był uczciwy, bezpieczny i nowoczesny oraz dziennikarze, spełniający misję wskazywania na problemy i pomagania w ich usunięciu.
Warto przy okazji dodać, że poprzez przedstawienie współczesnych organizacji mafijnych w realistyczny sposób, Street of Violence stanowi także prekursora popularnego nurtu yakuza eiga.
8/10
Spring Snow
(Shunsetsu)
Reżyseria: Kōzaburō Yoshimura
Scenariusz: Kaneto Shindō
Studio: Shochiku
Gatunek: dramat, obyczajowy
Obsada: Yasuko Fujita, Akiko Sawamura, Ichirō Ryūzaki, Teiji Takahashi, Takashi Shimura, Shūji Sano
Historia niezamożnej rodziny Yoshikawów. Najstarsza córka pracuje w kolei, lecz z powodu zobowiązań finansowych wobec rodziny wciąż odkłada zamążpójście. Młodsza córka zostaje służącą w bogatym domostwie. Ojciec traci pracę, a reszta rodziny jest bezrobotna.
Komentarz: Produkcja jest klasycznym przykładem pozytywnego, inspirującego powojennego kina w Japonii. Główni bohaterowie, choć cierpią biedę, zachowują nadzieję na lepsze jutro, nie dają się skusić obietnicom szybkiego wzbogacenia się, uczciwość jest dla nich najwyższym honorem i krok po kroku odbudowują swoje domostwo presuponując tym samym działalność w celu odbudowy kraju. Film jest otwarty sceną sadzenia zboża w twardej, nieprzyjaznej glebie, symbolizującą walkę o przetrwanie w ciężkich czasach. W ostatniej scenie zboże zaczyna kiełkować wyrażając przekonanie, że praca i dyscyplina doprowadzą naród do rozkwitu.
7/10
Do zobaczenia
Till We Meet Again
(Mata au hi made; dosł.: Do dnia, w którym zobaczymy się ponownie)
Reżyseria: Tadashi Imai
Scenariusz: Yoko Mizuki, Toshio Yasumi
Studio: Toho
Gatunek: dramat, wojenny, romans
Obsada: Yoshiko Kuga, Eiji Okada, Osamu Takizawa, Akitake Kôno, Akiko Kazami, Haruko Sugimura, Kôichi Hayashi, Hiroshi Akutagawa, Akira Ōizumi, Hiroshi Kondō
#1 na liście Kinema junpo
Dwoje młodych ludzi zakochują się w sobie, podczas gdy Japonia pod nacjonalistyczną władzą zmierza w kierunku wojny.
Komentarz: Jako że jest to film tworzony niedługo po zakończeniu wojny światowej, nie jest zaskoczeniem, iż Imai wykorzystuje stanowiący centralną oś fabularną romans do krytycznego przyjrzenia się okresowi zbrojnego konfliktu. Reżyser prowadzi w Do zobaczenia dwuwarstwową fabułę: jej pierwszy poziom stanowi dość ckliwy romans, drugim jest zaś wojenne tło snutej opowieści.
Główna postać męska – młodzieniec imieniem Saburo Tajima – pochodzi z rodziny wyznającej zasady twardej dyscypliny i uznającej patriotyzm za najwyższy obowiązek Japończyka. Szczególnie jest to prawdą w przypadku starszego brata Saburo, który staje się w filmie symbolem typowego obywatela, jakiego umysł został wyprany przez narodową, wojenną propagandę. Jest on wyrzucającym z siebie puste slogany żołnierzem, szczerze wierzącym, że idzie atakować inne państwa po to aby zapewnić pokój na świecie. W jego mniemaniu jest to jedyna słuszna droga, święte powinowactwo kraju i każdy, kto ma inne zdanie jest zdrajcą albo przynajmniej nie jest godzien nazywania siebie Japończykiem. Słowem, korzysta z klasycznej skrajnie prawicowej myśli, niedopuszczającej innej perspektywy niż (niesłusznie) narodowa do głosu. Imai wyraźnie opowiada się przeciw tego typu postępowaniu, co potwierdza zupełnie bezsensowną śmiercią mężczyzny.
Ono – główna postać żeńska – to młoda dziewczyna z niższej warstwy społecznej, zajmująca się tworzeniem plakatów i próbująca wraz z samotną matką wiązać koniec z końcem. Społeczne różnice między zamożnym Tajimą, a biedną Ono nie są tematem zainteresowania Imaia, raczej dzięki szybkiemu ich pokonaniu przez uczucie dwojga zakochanych, podkreśla on czystość ich miłości, co w ostatecznym rozrachunku sprawia, że towarzyszący ich losom tragizm będzie dla widzów dotkliwszy. Ponadto wprowadzony został także wątek trudności Ono ze sprzedażą plakatów jej autorstwa. Przez agencje reklamowe są one postrzegane jako bezwartościowe, gdyż w czasie wojny to nie wartości estetyczne czy artystyczne są istotne, lecz propagandowe. Wojenny porządek rzeczy interesuje się jedynie treściami, mającymi potencjał motywacji do okrutniejszej walki, a moralność i ludzkie odruchy stara się unicestwiać z pełną premedytacją.
8/10